Hoe een zwartgallige filosoof je wakker schudt

Dit artikel is geschreven door Ferdy Karto

Social media projecteren een wereld die jij moeilijk kan grijpen. ‘Maak het verschil’, ‘volg je droom’ et cetera. Dit soort adviezen zijn goed bedoeld, maar haast niet te verwezenlijken. En dat ligt niet aan jou. Ze communiceren uiteindelijk allemaal hetzelfde. Hoe divers de onderwerpen ook zijn, het zijn dezelfde woorden, dezelfde denkbeelden en vooral dezelfde convicties die ten grondslag liggen aan deze uitingen. Ze gaan allen uit van dezelfde waarheid, hoe ‘onorthodox’ zij zichzelf ook presenteren. De reden dat ze hetzelfde zijn ligt een laagje dieper; onze overtuigingen liggen namelijk verschrikkelijk dicht bij elkaar. Wij beschouwen dezelfde zaken als waarheid in deze wereld. Dit kan liggen aan de huidige tijdsgeest, waarin contemplatie minder plek krijgt of misschien doordat we aannames doen zonder ze voldoende te hebben doorgrond. Social Media vergroot dit echo-chamber effect.

In een artikel dat ik eerder schreef op LinkedIn ging ik in op hypes – en hoe ze ineens tot schijnbare waarheden in ons leven verworden. We neigen er naar onze eigen denkwereld eraan te verbinden. Hoe wij de wereld zien verschilt dus nauwelijks van elkaar. In het Westen omarmen we de ratio, hebben wetenschap & technologie hoog zitten en geloven in de maakbaarheid (“als je wil, kun je het”) van het leven. Doordat onze opvattingen zo verschrikkelijk dicht bij elkaar liggen, wordt de marge daardoor erg klein. We putten dus allemaal uit een vrij beperkte denkcontext. En deze geven weer richting aan ons gedrag, aan ons leven. Tijd om dit paradigma te verschuiven? Ik dacht het wel.

De zwartgallige filosoof

Arthur Schopenhauer (1788 – 1860) was een beroerd persoon. Zijn chagrijnige tronie tref je aan op zijn portretten. Ik bedenk me ineens dat hij zomaar model heeft kunnen staan voor Scrooge van ‘A Christmas Carol’. Schopenhauer: een echte pessimist. Hij was een doemdenker en een tegendraads en eigenzinnig figuur. Hij keek vaak neer op andere mensen. Toch is het dit miserabel figuur die met originele ideeën, een combinatie van Oosterse & Oud-Westerse opvattingen en metafysische theorieën zorgde voor een frisse wind in de denkwereld. En daarom neemt deze filosoof een belangrijke plaats in mijn leven in.

In deze tijden van vlotte podcasts, 500 woorden-per-artikel-anders-haakt-de-lezer-af en hap-slik-vlug-weg een poging om een zo kort mogelijke uiteenzetting van enkele thema’s van Schopenhauer in het voetlicht te brengen. Vergeet zelfhulpboeken, managementproza en dure sessies met trendgoeroe’s. Hier zijn enkele denkbeelden van de filosoof die de overweging (of beter: het experiment) meer dan waard zijn.

Wil

Ons leven. Altijd dat gevoel niet voldaan te zijn. Soms verveeld. Ja; vaak zelfs een gevoel van teleurstelling. Een evident “dof smachten, zonder te weten waarnaar.” Alsof we teveel bewust zijn wat er niet goed gaat. Dat we weten dat het aan voldoening ontbreekt in ons leven. Het lijkt erop alsof dit Zelfbewustzijn – wat we als menselijke soort als onze grote kwaliteit opvoeren – ons in de weg staat. Dat klopt. Schopenhauer stelt dat dit Zelfbewustzijn slechts een verzameling verlangens is. Zij worden bepaald door de Wil (Schopenhauer voert aan dat de Wil de bron is van al het lijden). We kiezen links ipv rechts, volgen de studie ipv de verre reis, kopen het huis ipv huren. De richting in ons leven komt voort uit – wat wij geloven – deze Wil. Maar: wat als deze Wil helemaal niet van jou is? Wat als de Wil, die jij zonder twijfel als eigen bestempeld, een “blinde, onpersoonlijke, doelloze wil is? Die van niemand afhangt, maar slechts bestaat?” Jouw zogenaamde drive komt niet voort uit jezelf. Bedenk eens – en dat is in deze tijd, waarin vrije keuze als waarheid wordt beschouwd erg lastig – hoe de wereld eruit ziet als de Wil onpersoonlijk is. Voortkomt uit een soort natuurwet.

Individu

Even terug naar dat gevoel van ‘dof smachten.’ Hoe zouden we leven als we ons Zelfbewustzijn niet hadden? Schopenhauer stelt dat het Zelfbewustzijn tot rust komt in de ontkenning van de Wil. Hij stelt dat lijden kan verdwijnen in bepaalde situaties. Zo beschrijft hij hoe in zijn geval muziek voor dit fenomeen kan zorgen. Het verlost je van storende gedachten. Je bent bezig met je te verwonderen binnen een ervaring: je bent niet meer opgenomen in de stroom van tijd en omstandigheden. Je bent weggerukt als slaaf van Wil en begeerte. Je bent in deze situatie ontdaan van je ego en wordt één met deze aanschouwing. (hier liggen ook dwarsverbanden met bijvoorbeeld de Flow-theorie van Csikszentmihalyi) We zijn niet meer bezig met onszelf, met ons lijden, maar lossen op in een éénzijn. We worden de activiteit die we ervaren, die ons in onze greep houdt. Die ons verworderd.

Andere werkelijkheid

Wij geloven dat wijsheid is: de logica, wetenschap, technologie. Schopenhauer noemt dit de ‘Empirische Valkuil’. De natuur – en dus de wereld – is ondoorgrondelijk. Een andere werkelijkheid moet worden aangeboord om enigszins begrip te krijgen over ons leven op aarde. Wetenschap is de buitenste schil van de natuur. Willen we toegang krijgen tot het mysterie van het leven, dan moeten we anders te werk gaan. Wat we nu weten en hoe we nu denken is verschrikkelijk beperkend. Zelfs als de wetenschap aantoont hoe de wereld werkt, dan weten we nog steeds niet hoe we (met elkaar) ons kunnen losmaken van onze slaafse wil.

Slot

Als we een ander perspectief ontwikkelen over onze Wil, onze Individualiteit en over wat wij Waar achten, zetten we mogelijk een stap in een nieuw gebied van de menselijke ontwikkeling. Dat betekent echter dat we bestaande dogma’s die wij als waarheid aannemen moeten loslaten. Dat we niet zomaar elkaar’s denkbeelden overnemen, elkaar napraten en zodoende blijven rommelen in de marge. Ga jij de uitdaging aan?

Illustratie: Fleur Waterlander

Bron: Schopenhauer, A ‘De Wereld als Wil en Voorstelling’, 1819

(Dank aan Arash)

Over de Auteur

Binnen de podiumkunsten en literatuur laat Ferdy zich vooral leiden door betekenis: hoe iets te maken dat aansluit bij de menselijke ervaring? De affiniteit met filosofie, en deze te koppelen aan zowel maatschappelijke als persoonlijke ontwikkeling, is een drijfveer om daadwerkelijk ‘iets uit niets te maken’. Deze Haagse maker legt de nadruk op Spel – playfulness. De illogische wereld van Spel mag zich openbaren in zijn producties op toneel of film. Enkele publicaties, waaronder korte verhalen (‘Onze Mooie Zonden’ 2017) en romans (‘The Astonishments of Stork Mayfield’ 2018) worden afgewisseld met artikelen en vignettes. Enkel pure chocolade kan hem uit zijn ijverige werkdrift halen. (Foto auteur: Gregor Servais)

Wil je meer van dit soort artikelen lezen?