Loslaten: rationeel onuitvoerbaar

Dat verlangen om Oprah Winfrey te zijn… Online tenminste. ‘Taking the Stand’: ongevraagd en, door middel van ‘inspirerende quotes’, de aandacht op jezelf vestigen, om je vervolgens uit te spreken over zaken die belangrijk zijn in het leven. Een gegeven dat vaak terugkomt in deze quotes of posts is het fenomeen Loslaten. Er wordt geopperd: wanneer iets stoort, belemmerd of pijn doet dat je het moet loslaten. Maar hier wringt de schoen. Iets loslaten is alsof iemand van jou verlangt dat je je arm moet afsnijden. Miljoenen mensen zijn in therapie omdat ze in wat voor mate dan ook vast zitten in trauma’s, gevormde patronen of vastgeroeste tradities. Verwerken en afstand doen van iets – loslaten – is wellicht het moeilijkste dat er bestaat. Want wat als datgene dat je moet loslaten ook hetgeen is dat je comfort geeft? Of zelfs iemand is om wie je ontzettend veel geeft? De ‘gebrekkige’ leest – en hoort – in zijn of haar omgeving dat hij/zij moet loslaten. Deze redenatie is rationeel dan ook wel te volgen, maar haar uitvoeren is een tweede. Mogelijk gevolg: frustratie, moedeloosheid of zelfs een verlaagd zelfbeeld.

Deze quotes, hoe goed ze ook bedoeld zijn, leggen een denkbeeld op. Het komt voort uit een redelijke overpeinzing: doet iets pijn, dan laat je los. Maar zo werkt het in ons leven helaas niet.

Anticiperen

Ik sprak laatst een kennis. Met zijn knauwerige Nieuw-Zeelandse accent vertelde hij me dat je toch überhaupt (oké, hij gebruikte niet letterlijk dit Duitse leenwoord) onmogelijk kunt anticiperen op wat het leven je presenteert. En hier komen we tot de kern: het leven is geen systeem waarin oorzaak en gevolg vastliggen. Wanneer je denkt het bizarste hebt meegemaakt, weet het leven je altijd te verrassen. Menigeen zal dit kunnen beamen. Maar waarom benaderen we in vredesnaam het leven dan als een rationeel systeem?

Leef met onzekerheid

Een filosoof die je misschien verlichting op dit front kan bieden is Lev Sjestov – of León Chestov – (1866-1938), een Russisch/Joods filosoof, die niet echt tot een bepaalde stroming hoorde. In zijn denken zit niet de coherentie die je bij veel andere filosofen aantreft. Dit komt omdat hij hield van paradoxen. Hij beschouwde het leven als diepe paradox, die niet te begrijpen was vanuit logisch of rationeel onderzoek. Zodoende stelde hij vast dat de logica ons geen antwoorden kon bieden. Je zou hem als tegenpool kunnen zien van Spinoza, die de wereld in één systeem van noodzakelijke waarheden omvatte.

Sjestov strijdt tegen het verlangen van absolute zekerheid. Hij draagt ons op te leven met onzekerheid, het onbekende, irrationaliteit, het mysterie. Je bent namelijk slaaf van je rede. “De rede spreekt en de mens buigt” lijkt hij te stellen. De rede is geen innerlijk kompas en zal ons niet van dienst zijn bij filosofische levensvragen. En trouwens: een mooi bij-effect van deze leefwijze is dat hoop ontstaat.

Mogelijkheid

Sjestov stelt dat we als mens moeten leren leven in onzekerheid. Dat het leven ons niet moet geruststellen, maar ons juist doen weifelen. Hij gelooft dat de mooiste menselijke emotie die men kan ervaren, die van het mysterie is.

Sjestov gaat uit van Mogelijkheid. Sommigen noemen hem de filosoof van het absurde (“onvergelijkelijk wonderbaarlijk en tegelijk monsterlijk absurd”) – waar hij overigens Albert Camus mee inspireerde – hoewel hij niets oplegt aan je. Hij maakt enkel duidelijk dat systemen je blind maken voor de werkelijkheid. Hij lijkt te zeggen: “zelden pakt iets uit hoe jij het verwacht”. Je legt jezelf een denkbeeld op wat je alleen maar kan belemmeren. Zijn denktrant was haast poëzie: “In onze filosofie moeten we de logische continuïteit van een argument verbreken en de mens aan de kustlijn van de eindeloze verbeelding zetten.”

We leggen onszelf het leven op: ‘zo moet het zijn’. Zo creëren we een gesloten systeem, waarin alles moet passen. We worden, door dit denken, teleurgesteld. Onze verwachtingen, dromen, ideeën komen niet tot wasdom. We vervallen in wanhoop. Enkel omdat we ons leven baseren op onze rede.

Sjestov stelt niet dat de verbeelding heilig is. Hij is geen romanticus. Maar hij laat wel zien dat juist de verbeelding schoonheid en waarheid kan bieden, en dat onze taak is er ruimte voor te vinden. En daarvoor moeten we de rede verwerpen.

Ondoorgrondelijk

Aan het leven kleven inherent mysteriën. Sjestov stelt dat we ervoor moeten waken dit leven niet ondergeschikt moeten maken aan onze denkbeelden of ideeën. Vertrouwen kan – volgens Sjestov – tot een meer beslissende waarheid leiden dan onze rede. Vertrouwen dat de mysteries ook kunnen leiden tot inzicht, ontwikkeling en weelde. En daarom kan – Oprah ten spijt – een redelijke quote meer schade aanrichten dan wanneer je het leven op haar natuurlijke beloop laat. Want met de denkbeelden die je oplegt, vang je het leven in een systeem waarin het niet past. Op irrationaliteit kun je je rede niet afstemmen.

Durf jij je over te geven aan de onzekerheden van het leven?

– Lev Shestov, ‘Athens and Jerusalem’. OUP, 2016

Tekst: Ferdy Karto
Beeld: Fleur Waterlander

Één suggestie bij “Loslaten: rationeel onuitvoerbaar

Een bericht schrijven