Diabetes Solitudis

door René Waterreus

Samen met Sander ben ik Co-Founder van de School voor Eenzijn. Een lange periode van eenzaamheid bracht mij tot over de grens van het betamelijke. En daar, op de bodem, vond ik de weg naar buiten. Die inzichten wil ik niet voor mezelf houden!

Diabetes Solitudis

De kunst van het overbrengen 

Als ik vertel over zaken die mij bezighouden, zoek ik altijd naar metaforen. De ervaring heeft me geleerd dat persoonlijke beleving in zuivere vorm moeilijk over te brengen is op anderen. Het werkt vaak wel om universele vergelijkingen te maken waarin vrijwel iedereen zich kan herkennen. Bovendien structureert goede beeldspraak mijn eigen gedachten en geeft het me weer nieuwe inzichten. 

Eenzaamheid is zo’n persoonlijke emotie. De manier waarop ik het beleef is een dusdanig intern proces, dat het al lastig is om het zuiver te beschrijven, laat staan dat het resoneert bij degene die mijn verhaal aanhoort. Voorbeelden werken wel goed maar om tot een dieper besef te komen, is voor mij de metafoor het beste instrument.  

In dit artikel neem ik je mee in de uitwerking van een metafoor voor eenzaamheid die voor mij goed beschrijft wat het precies is en wat het met je doet. 

Problemificatie 

Een van de redenen waardoor ik er lang over deed om eenzaamheid bij mezelf te herkennen en erkennen, is dat het een gevoel is dat zo gewoon was. Als kind had ik al het idee dat ik fundamenteel anders was dan anderen. Afgescheiden, niet verbonden. Niet dat ik daar heel bewust mee bezig was overigens; het was gewoon een omstandigheid die bij mij hoorde, zoals wel meer zaken nu eenmaal bij het leven horen. Toch was die basale beleving een bron die later in mijn leven zorgde dat ik steeds verder uit de pas ging lopen. Toen werd dat wat ik later eenzaamheid ben gaan noemen problematisch. 

Eenzaamheid wordt door de samenleving in essentie gezien als probleem dat opgelost moet worden 

En daar zit nu meteen de crux. Eenzaamheid wordt door de samenleving in essentie gezien als probleem dat opgelost moet worden. Maar primair is het niets meer dan een emotie, een beleving van de werkelijkheid. Eenzaamheid zelf hoeft helemaal niet opgelost te worden, die hoort simpelweg bij het leven. Wat wel aangepakt kan worden is de mate van last die iemand daardoor ervaart of het ongewenste gedrag wat daaruit voortkomt. 

Eenzaamheid is vanuit de maatschappij de laatste tijd op vele manieren omschreven maar vrijwel altijd vanuit het basisidee dat het een deficiëntie is; een uitwas van de tijd, een schadepost voor de samenleving, een aandoening of ziektebeeld. Juist daarom is de hang naar oplosbaarheid waarschijnlijk zo groot. 

Omdenken 

Sinds ik me actief bezighoud met het thema ben ik telkens in gevecht geweest met die beelden. Als ik sprak over eenzaamheid had ik telkens het gevoel dat ik eerst iets uit moest leggen voordat ik aan mijn eigen – naar mijn idee échte – versie van het verhaal kon beginnen. Maar laat ik nu eens kiezen voor de klassieke omkering: wat als je probleem de oplossing is? 

Dan komt mijn vermogen tot metaforisch denken goed van pas. Laten we nu eens stellen dat eenzaamheid inderdaad een ziektebeeld is. Wat zou dat dan zijn? Griep? Nee, dat is te algemeen. Kanker? Te beladen. Amputatie? Te rigoureus. De bijbehorende fantoompijnen dan? Ook niet, te complex gedacht. Welke aandoening ik ook kies, er kleeft altijd wel een bezwaar aan; het beeld is te sterk door de aard van de ziekte of het is een enorme tour de force om de vergelijking overeind te houden. 

Diabetes Solitudis 

Toch is er een idee dat de toets der kritiek beter doorstaat: suikerziekte. Wat me aantrekt in dit beeld, is dat suikerziekte een intolerantie is voor iets dat niet voor iedereen per se schadelijk is. Ieder mens kan in principe suiker lichamelijk verwerken. Bij sommigen ontbreekt echter dat vermogen.  Zou het met eenzaamheid ook zo kunnen zitten? Ieder mens is in essentie in staat om zich verbonden te weten met anderen. Wellicht is eenzaamheid als ziekte wel het onvermogen van sommige mensen om die connectie te ervaren. Diabetes type 3: diabetes solitudis. 

Voortbordurend op deze metafoor moet ik dus op zoek naar het emotionele equivalent van de alvleesklier. Of juist voor insuline? Ik kan beide gedachtestromen volgen: een slecht werkende alvleesklier is de lichamelijke oorzaak van suikerziekte. Ook bij eenzaamheid herken ik de samenhang met het lichamelijke aspect. In mijn geval heeft lichamelijke inactiviteit heel vaak geleid tot een verergering van gevoelens van eenzaamheid. Het niet kunnen aanmaken van het hormoon insuline hangt gevoelsmatig meer samen met de geestelijke component. Onze emoties komen immers voort uit hormoonafgifte. 

Wellicht is eenzaamheid als ziekte wel het onvermogen van sommige mensen om die connectie te ervaren 

Maar nu zit ik dus met een luxeprobleem. Ik kan mijn metafoor op twee manieren uitleggen. Alhoewel dat klinkt als overvloed, is het wat mij betreft een signaal dat ik nog niet op het juiste spoor zit. Als ik door zou blijven denken in deze trant, dan zou ik op een goed moment uit moeten komen bij een alternatieve insulinepomp of mechanische alvleesklier die ‘het probleem’ dan oplost. Een externe oplossing dus, terwijl ik zelf altijd betoog dat je eenzaamheid alleen intern kunt benaderen. 

Ik maak eigenlijk dezelfde klassieke denkfout als waar ik zelf altijd tegen ageer: het zien van eenzaamheid als een gebrek en daaruit voortvloeiend de idee van oplosbaarheid. Ergens heb ik de verkeerde labels aan de verkeerde delen van de vergelijking geplakt. 

Back to the drawing board 

Even terug naar mijn eigen opvattingen: in de basis is eenzaamheid wat mij betreft een emotie. Niet meer en niet minder. Wel wisselt, zoals met elke emotie, de intensiteit van beleving ervan. Verder kan je emoties niet bestrijden. Waarom zou je dat willen? Verdriet, blijdschap, haat, trots, rouw, plezier; het zijn gevoelens die er simpelweg zijn. Als er al iets te bestrijden valt, dan zijn het hooguit de gevolgen van een negatief beleefde emotie. 

Het is volgens mij ten enenmale onjuist om kwalificaties te plakken op iets wat er van nature is. Je kunt en mag van alles iets vinden, maar dan heeft de menselijke geest er al een filter overheen gelegd. En dat verandert niets aan de aard van de dingen. 

We moeten eenzaamheid opsplitsen in twee gedaanten: eenzaamheid als zuivere emotie én de manier waarop we dat individueel ervaren 

We moeten eenzaamheid dus opsplitsen in twee gedaanten: eenzaamheid als zuivere emotie én de manier waarop we dat individueel ervaren. Van daaruit heb ik weer een nieuwe weg in mijn metaforische exercitie gevonden. 

Als ik kijk naar eenzaamheid als pure emotie, dan houdt mijn diabetes-metafoor geen steek. Suikerziekte is immers een afwijking van de natuurlijk staat der dingen. Namelijk die waarin het menselijk lichaam in staat is zijn bloedsuikerspiegel op een gezonde manier te reguleren. Nee, in deze gedaante is eenzaamheid juist de suiker zelf. Het zoete goedje bestaat – daar kunnen we niet omheen – en komt voor in allerlei, al dan niet door de mens gemaakte, vormen. Zo ook eenzaamheid; het pure gevoel komt iedereen tegen in het leven. 

Als ik het heb over de beleving van eenzaamheid dan heb ik het dus over iets wezenlijk anders. Dat gaat over een heel palet van aspecten zoals intensiteit, duur en frequentie van de ervaren eenzaamheid. Er zit een enorme gelaagdheid in hoe wij kijken naar het leven en alle bijkomende gevoelens en juist dat maakt de individuele verschillen zo groot. Daarmee wordt het als vanzelf onbegrijpelijk en onherkenbaar voor de ander. Die kan hooguit last hebben van de manier waarop jij er naar kijkt en er naar handelt. Maar dan zijn we nog veel verder afgedreven van de primaire emotie. 

Mijn beleving van eenzaamheid is metaforisch gezien dus niet de suiker zelf meer maar wat suiker met mij doet. Maar het gaat te ver om mijn beleving ervan meteen gelijk te stellen aan diabetes.  Toch wil ik de vergelijking niet helemaal weggooien. 

Gevoeligheidsschaal 

Ik heb zelf altijd gemerkt dat ik niet op elk moment evenveel last ervaar van eenzaamheid. Soms passeren momenten waarop ik geen verbinding met anderen ervaar geruisloos. Andere keren vloog het gevoel van afgescheidenheid me naar de strot en ervoer ik – soms langere tijd – fysieke en mentale gevolgen. Op individueel niveau is er dus sprake van een zekere mate van gevoeligheid die kan fluctueren. 

Zodra ik gelegenheden creëerde waarin ik mijn eigen verhaal kon vergelijken met dat van anderen – door de School voor Eenzijn te beginnen – kwam ik erachter dat die gevoeligheid niet alleen gedurende het leven maar ook van persoon tot persoon varieert. Dat lijkt misschien een voor de hand liggende conclusie maar op de keper beschouwd vind ik dat eigenlijk best gek. Waar mensen blij, boos of verdrietig van worden – toch allemaal beschouwd als basisemoties – is op macroniveau voor iedereen min of meer gelijk. Dat zegt wellicht iets over de aard van eenzaamheid als emotie. 

Misschien zijn existentiële eenzaamheid en ultieme verbondenheid de meest fundamentele emoties die een mens kan ervaren 

Als ik spreek over dit thema, heb ik het vrijwel uitsluitend over existentiële eenzaamheid. Daarmee bedoel ik het meest fundamentele gevoel van afgescheidenheid, onafhankelijk van de hoeveelheid mensen om je heen en de kwaliteit van je band met hen. Ik ben ervan overtuigd dat dit ten grondslag ligt aan alle vormen van eenzaamheid of alleen-zijn.  

Misschien zijn existentiële eenzaamheid aan de ene kant en ultieme verbondenheid aan de andere kant van het spectrum dan ook wel de meest fundamentele emoties die een mens kan ervaren. En daar is die schuivende schaal meteen weer zichtbaar. 

Medische parallel 

Met suiker zit het volgens mij net zo. Als ik daar zo’n zelfde spectrum overheen projecteer, is het zowel een brandstof als een drug. En hoe we suiker op een specifiek moment gebruiken en verwerken, zit qua beleving ergens tussen die uitersten. In een appel is het een noodzakelijke voedingsstof, als smaakmaker in de thee iets wat het leven een klein beetje aangenamer kan maken en als dropje iets waar je in een emotionele bui een pond van verstouwt. 

Ook suiker heeft fysieke en mentale effecten. Iedereen weet dat er een verslavend aspect aan suiker zit. We wennen onze geest aan zoet en willen er, als we niet uitkijken, op den duur steeds meer van voor dezelfde kick. Dat teveel suiker niet goed is voor het lichaam weet ook iedereen. En daarmee zijn we terug bij mijn oorspronkelijke metafoor: diabetes. Gevoelig voor de gevolgen van suiker is iedereen. Maar een overgevoeligheid – genetisch bepaald of door overmatige inname – kan leiden tot een medisch deficiënt.   

Als ik die parallel toepas op eenzaamheid ontstaat een paradoxaal beeld. Bij een genetische gevoeligheid kunnen we ons misschien nog wel iets voorstellen. Het is niet ondenkbaar dat sommige mensen eenzaamheid van nature eerder of heftiger ervaren dan anderen. Maar hoe moet je je overmatige inname van een emotie voorstellen? 

Ik moet wel concluderen dat overmatige last van eenzaamheid iets is dat je jezelf aandoet 

Als ik de metafoor strikt volg, dan kan ik niet anders dan concluderen dat overmatige last van eenzaamheid vergelijkbaar is met de overmatige inname van suiker. En daarmee dus iets wat je jezelf aandoet. 

Ik weet zelf maar al te goed dat het gevoel van eenzaamheid iets is waarin je kan zwelgen. Voor mij had het zelfs dezelfde verslavende aspecten als die van suiker. Door het gevoel in stand te houden en zelfs te voeden, had ik daar op den duur niet alleen zelf veel last van maar ook mijn omgeving. Door daar niets aan te doen werd mijn eenzaamheid dus door eigen toedoen een ziekelijke conditie. 

Een nauwere conclusie is dus dat eenzaamheid die je dusdanig in de weg zit dat het je beperkt gelijkgeschakeld kan worden met diabetes type 2, dat ook door levensstijlkeuzes getriggerd kan worden. Wanneer je gevoelens van eenzaamheid verwaarloost, net zoals wanneer je suiker een te grote bron van voeding laat zijn, dan ontstaat dus een ziekelijke variant van dit gevoel. 

De metafoor voorbij 

Hoe je het ook wendt of keert, het blijft een vergelijking. En geen enkele vergelijking klopt voor honderd procent. Gelukkig zitten er belangrijke verschillen tussen suikerziekte en, al dan niet problematische, eenzaamheidsgevoelens. 

Zoals ik eerder zei, is het ervaren eenzaamheid, in tegenstelling tot de inname van suiker, een intern proces. Daar zitten twee belangrijke boodschappen in. De eerste daarvan heeft eenzaamheid nog gemeen met het teveel eten van suiker, namelijk dat het een proces is dat zelf om te keren valt. Eetgewoontes kan je zelf veranderen, net zoals je zelf gevoelens van eenzaamheid kunt leren herkennen, erkennen en omkeren bij jezelf. 

Het voelen van verbinding met jezelf en anderen is een basisbehoefte 

Maar waar suiker niets meer is dan een natuurlijk element dat een zoete sensatie veroorzaakt, is de emotie eenzaamheid een signaal. Het voelen van verbinding met jezelf en anderen is een basisbehoefte. En ons lichaam en onze geest waarschuwen ons wanneer we die behoefte niet vervullen. De paradox is dat wanneer we die waarschuwing veronachtzamen, we patronen ontwikkelen die het ervaren gebrek alleen maar verdiepen. En daarmee maken we onszelf emotionele diabetici, omdat we op den duur niet meer in staat lijken om acties  te ondernemen om onszelf weer in connectie te brengen met onszelf en de wereld om ons heen – of, zo je wilt, onszelf te voorzien van emotionele insuline. 

Het toedienen van spreekwoordelijke  insuline-injecties, wat maatjesprojecten, kookclubjes en facebookvriendengroepen trachten te doen, helpt weliswaar tijdelijk de negatieve gevoelens te onderdrukken. Maar ze sorteren op de lange termijn geen effect omdat ze de onderliggende patronen en gedragsstijlen niet mee veranderen. 

Ik zeg hier niets over hoe je dat dan zou moeten doen – dat is stof voor een ander artikel en daar is een leven lang over te leren. Kern van de boodschap is, dat eenzaamheid moet worden gezien in het juiste perspectief en de juiste context. Heb je het over de zuivere emotie of over de beleving ervan? En laten we beide niet deduceren tot problemen door te streven naar de oplossing ervan. Laten we wel ter harte nemen wat voor de medische wereld ook meer zou kunnen gelden: levensstijl en mentale weerbaarheid starten veranderingen van binnenuit. 

Wil je de auteur  van dit artikel – en Co Founder van de School voor Eenzijn – horen spreken over eenzaamheid? Dat kan! Klik hier om hem uit te nodigen of voor meer informatie over het aanbod aan professionals in Zorg & Welzijn over dit thema.

Een bericht schrijven