Egolutie

door René Waterreus

Samen met Sander ben ik Co-Founder van de School voor Eenzijn. Een lange periode van eenzaamheid bracht mij tot over de grens van het betamelijke. En daar, op de bodem, vond ik de weg naar buiten. Die inzichten wil ik niet voor mezelf houden!

Egolutie

Eén van de lessen in mijn leven is dat rust en inactiviteit twee totaal verschillende dingen zijn. Heel lang heb ik gedacht dat uitrusten betekende dat ik op de bank moest gaan zitten – of nog beter: hangen – en niets moest doen. Niets bleek minder waar.

Daar tegenover staat dat ik leerde dat het ervaren van stress vrijwel nooit te maken heeft met het druk hebben of teveel doen. Lang associeerde ik drukte in werk of mijn  sociale leven hier wel mee. Gevolg was dat ik terugviel op de eerste aanname: dan maar een tijdje niets doen op de bank. En daarmee creëerde ik een vicieuze cirkel die pas echt stress veroorzaakte.

Ik vermoed dat deze twee misvattingen bij veel mensen leven.  Ongewild en ongemerkt houden we door hiernaar te handelen stressfactoren in stand. En dat terwijl we vaak best wel weten wat goed voor ons is en wat niet. Waarom doen we dat onszelf aan?

Oer-stress

Misschien moeten we bij het begin beginnen. Stress is natuurlijk niets anders dan een fysiologische reactie op een dreigende situatie. Biologisch gezien dient het geen enkel ander doel dan om een sabeltandtijger van ons af te slaan, mammoeten te ontvluchten of ons schuil te houden voor een op hol geslagen kudde bizons.

Maar ergens in de evolutie hebben we geleerd dat we ook andere situaties als bedreigend kunnen ervaren. En ach, waarom niet gewoon dat oude systeem daar voor inzetten. We hadden het immers toch.

Dat is dus de reden dat we als kind hartkloppingen kregen vlak voor een spreekbeurt. Het is een handige manier om extra zuurstof in je bloed en spieren te krijgen als je snel moet schuilen voor een onweersbui op de savanne. Maar voor het houden van een vloeiend en coherent verhaal over het verzorgen van je cavia is het niet per se heel bruikbaar.

Evolutielijnen

Kijkend naar evolutie moeten we altijd (minimaal) twee lijnen in de gaten houden; de biologische ontwikkeling en culturele veranderingen. Die twee stromen gaan vrijwel nooit gelijk op. Lichamelijke aanpassingen aan de omstandigheden gaan veel trager dan de culturele veranderingen die we doormaken. Dat maakt dus dat ons lichaam vaak alleen de beschikking heeft over ‘oude’ systemen om te reageren op ‘nieuwe’ prikkels.

Zoals we zagen, geldt dat dus zeker voor stress. Onder invloed van culturele veranderingen is de betekenis van wat wij als stressvol ervaren veranderd. Maar ons brein en ons lijf maken (nog?) geen onderscheid tussen een naderende troep hyena’s en de gevolgen van 80 uur aan werk in een 40-urige werkweek.

Oneindige stress

Het belangrijkste verschil tussen toen en nu, is wat mij betreft de oplosbaarheid van stress. Als we kijken naar de oorspronkelijke stressfactoren – acuut fysiek gevaar – dan verdwijnt stress eigenlijk altijd vanzelf. Hetzij omdat het onmiddellijke gevaar is geweken, hetzij omdat, in het ergste geval, het gevaar je fataal is geworden. Hoe dan ook, externe factoren bepaalden hoe lang ons lichaam de stressreactie moest vertonen. Maar dat stress van voorbijgaande aard was, stond vast.

Nu is dat heel anders. Natuurlijk, ook een spreekbeurt is op een goed moment afgelopen. Maar we kennen inmiddels veel abstractere vormen van stress. Zoals genoemd, werk-gerelateerde stress. Maar, bijvoorbeeld, ook stress als gevolg van traumatische ervaringen of – het onderwerp van de School voor Eenzijn bij uitstek – eenzaamheid.

Bij die meer complexe vormen staat het eindpunt helemaal niet vast. En dat houdt onze hersenen en ons lichaam dus in die stresstoestand, terwijl dat fysiek helemaal niet noodzakelijk is. Met alle gevolgen van dien.

Tegenstrijdige signalen

Misschien loopt hier onze culturele evolutie zelfs nog een stukje achter. Weinig mensen lijken zich in de dagelijkse praktijk te realiseren dat het stoppen van stress niet meer (uitsluitend) afhankelijk is van externe factoren. Sterker nog, als we die lijn doortrekken, denk ik dat we zelfs mogen concluderen dat veel stresstriggers niet eens meer van buitenaf komen.

En dat zet de wereld natuurlijk op zijn kop. Ons lijf, onze hersenen, onze innerlijke stem en onze omgeving geven ons allemaal verschillende signalen over waar stress vandaan komt en wat we er aan moeten doen. Geen wonder dat we soms het gevoel hebben te verdrinken in de ‘rat race’ die het moderne leven is.

Er heeft zich dus een verschuiving voorgedaan. Niet langer zijn externe bedreigingen de grootste bron van stress. Veel vaker zijn het de interne processen die in onze gedachten spelen de veroorzakers hiervan. De manier om stress te vermijden ligt dus niet meer buiten ons maar moet worden gezocht in ons eigen handelen.

De Zwelg-factor

Als ik kijk naar hoe ik stress heb ervaren – in mijn geval in de vorm van gevoelens van eenzaamheid – dan kom ik tot de conclusie dat ik dit gevoel eigenlijk heel lang gekoesterd heb. Ik kon zwelgen in mijn eenzaamheid. Als niemand mij dan ziet (was dat eigenlijk wel zo?), dan laat ik mij ook aan niemand meer zien. Ik los het alleen wel op! Dat was mijn redenatie en zo hield ik de stress in stand.

Stress brengt klaarblijkelijk een cocktail aan hormonen, gedachtes en gevoelens met zich mee, die niet alleen zwaar zijn, maar verrassend vaak ook licht hypnotisch. Stressoren kunnen dus ook verslavend zijn. Misschien is dat wat de biologische evolutie ons heeft meegegeven: een groeiende resistentie voor en dus groeiende behoefte aan stresshormonen.

Zo ontstaat een vicieuze cirkel. Ik ervaar stress, bij gebrek aan externe stimuli kom ik daar niet meer vanaf en als gevolg daarvan vertelt alles in mij dat stress eigenlijk wel fijn is. Hoe keer je dat nog om?

De Grote Verschuiving naar Binnen

Uiteindelijk kan je maar één ding doen als je beseft dat zowel stress als het stoppen daarvan geen zaken meer zijn die van buitenaf komen. De enige weg is de weg naar binnen. Alleen jij weet welke alarmsignalen je lichaam afgeeft, welke emoties je eigenlijk kwijt wilt en welke gedachtepatronen je vasthouden in die cirkelredenering.

De Grote Verschuiving naar Binnen is daarmee de derde evolutielijn; de doorontwikkeling van het Zelf. Maar deze evolutie kent een belangrijk verschil met het biologische broertje en het culturele zusje: het gaat niet vanzelf. Erkennen, herkennen en omkeren van stress en alles wat daaruit voortvloeit, vereist commitment.

Alleen door zowel oorzaak als omkering van stress in jezelf te zoeken, doorbreek je de patronen waarin je vastzit. En dat is een actief proces. Op de bank hangen kan dus nooit de gezochte rust opleveren; kom in beweging en start je eigen Egolutie!

Herkennen waar je eigen stress vandaan komt kan lastig zijn, waardoor het ook weer moeilijker wordt om dichter bij jezelf te komen en meer ontspanning te ervaren. Onze leerweg is erop ingericht om je hierin te begeleiden. Bekijk hier eens de digitale leerweg van de School voor Eenzijn – de eerste module is gratis te volgen.

Online training

Een bericht schrijven